ขายดีแต่เงินไม่มี: ทำไมกำไรไม่เท่าเงินสด

สรุปสั้น

กำไรวัดผลงานตามเกณฑ์คงค้าง ส่วนเงินสดวัดว่าเงินเข้าออกจริงเมื่อไร สองตัวเลขนี้ต่างกันได้มากในบริษัทที่ไม่ได้มีอะไรผิดปกติ
ช่องว่างส่วนใหญ่มาจากห้ากลุ่ม คือลูกหนี้ สินค้าคงเหลือ เจ้าหนี้ การลงทุน และการคืนเงินต้น
ในตัวอย่าง บริษัทมีกำไรสุทธิ 8 ล้านบาท แต่เงินสดลดลง 20 ล้านบาท

ยอดขายปีนี้ดีที่สุดตั้งแต่เปิดบริษัท บัญชีแจ้งว่ามีกำไร แต่พอถึงสิ้นเดือน เจ้าของต้องโทรหาธนาคารเพื่อขอใช้วงเงินจ่ายเงินเดือน หลายคนสงสัยว่ามีคนทำเงินหาย หรือบัญชีทำงบผิด แต่ส่วนใหญ่ไม่ใช่ทั้งสองอย่าง เงินยังอยู่ในธุรกิจ เพียงแต่ไม่ได้อยู่ในรูปเงินสด

ลองนึกถึงร้านอาหารที่ลูกค้าแน่นทุกวัน ลูกค้าจ่ายด้วยบัตรและแอปส่งอาหาร เงินเข้าร้านช้าไปหลายวัน แต่ค่าวัตถุดิบต้องจ่ายสดทุกเช้า ค่าเช่าและเงินเดือนก็มีกำหนดตายตัว งบกำไรขาดทุนของร้านดูดีตั้งแต่วันที่เสิร์ฟอาหาร แต่บัญชีธนาคารรับรู้เมื่อเงินเข้าจริงเท่านั้น กำไรจึงเป็นคะแนนบนกระดาษ ส่วนเงินสดคือออกซิเจนที่ธุรกิจใช้หายใจในวันนี้

ทำไมกำไรไม่เท่าเงินสด

งบกำไรขาดทุนใช้เกณฑ์คงค้าง รายได้บันทึกเมื่อส่งมอบสินค้าหรือบริการ แม้ลูกค้ายังไม่จ่าย และต้นทุนบันทึกเมื่อสินค้าถูกขาย แม้จะซื้อมาตั้งแต่หลายเดือนก่อน เกณฑ์นี้ทำให้เห็นผลงานของงวดได้ถูกต้อง แต่ไม่ได้บอกว่าเงินเข้าบัญชีวันไหน รายการที่ทำให้สองตัวเลขแยกจากกันมีดังนี้

รายการ	ผลต่อกำไร	ผลต่อเงินสด
ขายเชื่อ ลูกหนี้เพิ่ม	รับรู้รายได้ทันที	ยังไม่ได้รับเงิน
ซื้อสินค้าเก็บเพิ่ม	ยังไม่เป็นต้นทุน	จ่ายออกเมื่อครบกำหนดเจ้าหนี้
เจ้าหนี้การค้าเพิ่ม	ไม่มีผลโดยตรง	ชะลอการจ่าย เงินสดดีขึ้นชั่วคราว
ค่าเสื่อมราคา	ลดกำไร	ไม่มีเงินออกในงวดนั้น
ซื้อเครื่องจักรหรือปรับปรุงสาขา	ทยอยเป็นค่าเสื่อม	เงินออกตามงวดจ่ายจริง
คืนเงินต้น	ไม่อยู่ในงบกำไรขาดทุน	เงินออกเต็มจำนวน
จ่ายเงินปันผล	ไม่อยู่ในงบกำไรขาดทุน	เงินออกเต็มจำนวน

สังเกตว่าเงินต้นไม่ได้เป็นค่าใช้จ่าย บริษัทที่มีกำไรพอดีกับดอกเบี้ยจึงอาจไม่มีเงินคืนเงินต้นเลย และนี่คือเหตุผลที่เจ้าหนี้ธนาคารสนใจกระแสเงินสดมากกว่ากำไรสุทธิ

ตัวอย่าง: กำไร 8 ล้าน แต่เงินหาย 20 ล้าน

ตัวอย่างสมมติ บริษัทซื้อมาขายไป รายได้ 100 ล้านบาท ต้นทุนขาย 70 ล้าน ค่าใช้จ่ายขายและบริหาร 18 ล้าน ดอกเบี้ย 2 ล้าน กำไรก่อนภาษี 10 ล้าน ภาษี 20% เท่ากับ 2 ล้าน กำไรสุทธิ 8 ล้าน (สมมติจ่ายภาษีภายในปี)

รายการ (ล้านบาท)	จำนวน
กำไรสุทธิ	8
บวก ค่าเสื่อมราคา	3
ลูกหนี้การค้าเพิ่มจาก 10 เป็น 25	(15)
สินค้าคงเหลือเพิ่มจาก 12 เป็น 20	(8)
เจ้าหนี้การค้าเพิ่มจาก 8 เป็น 11	3
เงินสดจากการดำเนินงาน	(9)
ลงทุนในสินทรัพย์	(6)
คืนเงินต้น	(5)
เงินสดเปลี่ยนแปลงสุทธิ	(20)
เงินสดต้นปี	24
เงินสดปลายปี	4

กำไร 8 ล้านเป็นตัวเลขจริง แต่เงินจมเพิ่มในลูกหนี้และสินค้าสุทธิ 20 ล้าน หลังหักส่วนที่เจ้าหนี้ช่วยรับไว้ ยังไม่รวมเงินลงทุนและเงินต้นอีก 11 ล้าน

คำถามที่ควรถามจึงไม่ใช่ว่าเงินหายไปไหน แต่คือเงินไปอยู่ในรายการใด และรายการนั้นจะกลับมาเป็นเงินสดได้เมื่อไร ลูกหนี้ 25 ล้านที่เก็บได้ภายใน 45 วัน ต่างจากลูกหนี้ 25 ล้านที่ค้างมาแล้วเกือบปี แม้ตัวเลขในงบจะเท่ากัน

อ่านสัญญาณจากอัตราส่วนเดียว

Cash Conversion ของกำไร = เงินสดจากการดำเนินงาน ÷ กำไรสุทธิ

ถ้าอัตราส่วนนี้ต่ำกว่า 1 เท่าหลายงวดติดกัน แปลว่ากำไรยังไม่กลายเป็นเงิน ในตัวอย่างได้ -9 ÷ 8 = -1.13 เท่า ธุรกิจที่กำลังโตอาจติดลบได้ชั่วคราว แต่เจ้าของต้องอธิบายได้ว่าเกิดจากอะไร และจะกลับเป็นบวกในงวดไหน

ธุรกิจพัฒนาอสังหาริมทรัพย์มักกลับด้านกับตัวอย่างนี้ คือเงินดาวน์เข้ามาก่อน แต่รายได้และกำไรรับรู้เมื่อโอนกรรมสิทธิ์ เงินสดในบัญชีจึงไม่ได้แปลว่ามีกำไร และเงินนั้นอาจมีภาระผูกพันกับการก่อสร้างและภาษีอยู่แล้ว

สิ่งที่ควรทำต่อ

ขอให้บัญชีทำงบกระแสเงินสดรายไตรมาสเป็นอย่างน้อย และอธิบายส่วนต่างระหว่างกำไรกับเงินสดเป็นรายการ ไม่เกินห้าบรรทัด
ดูรายงานอายุลูกหนี้ทุกเดือน แยกรายที่เกินกำหนดและมอบผู้ติดตามที่ชัดเจน
แยกเงินสดเป็นเงินที่ใช้ได้จริง กับเงินที่มีภาระผูกพัน เช่น ภาษี เงินมัดจำลูกค้า หรือเงินในบัญชีควบคุม
ก่อนจ่ายปันผลหรือซื้อสินทรัพย์ ให้ถามว่าหลังจ่ายแล้วเงินต่ำสุดใน 13 สัปดาห์ข้างหน้าเหลือเท่าไร
แยกเงินต้นออกจากค่าใช้จ่าย และตั้งเป้าเงินสดจากการดำเนินงานให้พอคืนเงินต้นโดยไม่ต้องกู้ใหม่มาจ่าย
กำหนดว่าอัตรา Cash Conversion ต่ำกว่าเกณฑ์กี่งวดจึงต้องทบทวนนโยบายเครดิตและการสั่งซื้อ