สรุปสั้น
- ความเห็นแบบไม่มีเงื่อนไขบอกว่างบแสดงโดยถูกต้องในสาระสำคัญตามมาตรฐาน ไม่ได้บอกว่าธุรกิจดีหรือมีความเสี่ยงต่ำ
- งบที่ถูกต้องอาจแสดงกำไร พร้อมกับเงินสดติดลบและหนี้ระยะสั้นที่ใกล้ครบ
- เจ้าของต้องมีข้อมูลมองไปข้างหน้าและการควบคุมภายในเพิ่มจากงบที่ผ่านการสอบบัญชี
เจ้าของได้รับงบที่ผู้สอบบัญชีลงนาม ไม่มีเงื่อนไข จึงโล่งใจและเก็บเข้าตู้ แต่สามเดือนต่อมา ลูกค้ารายใหญ่จ่ายช้า เงินหมุนไม่ทัน และธนาคารขอพบ เจ้าของงงว่างบเพิ่งผ่านมาไม่นานทำไมมีปัญหา คำตอบคือการตรวจสอบงบไม่ได้ถูกออกแบบมาเพื่อตอบคำถามนั้น
ผลตรวจสุขภาพที่ปกติบอกสภาพ ณ วันที่ตรวจตามรายการที่ตรวจ ไม่ได้รับประกันว่าพรุ่งนี้จะไม่ป่วย และไม่ได้บอกว่าควรเปลี่ยนวิถีชีวิตอย่างไร งบที่ผ่านการสอบบัญชีก็เช่นกัน
ผู้สอบบัญชีบอกอะไร และไม่ได้บอกอะไร
สิ่งที่ความเห็นครอบคลุม
- งบการเงินแสดงโดยถูกต้องในสาระสำคัญตามกรอบที่ใช้
- ความเชื่อมั่นอย่างสมเหตุสมผล ไม่ใช่สมบูรณ์
- การประเมินการดำเนินงานต่อเนื่องตามมาตรฐาน
สิ่งที่ไม่ครอบคลุม
- กลยุทธ์ดีหรือไม่ ราคาคุ้มหรือไม่
- ตรวจทุกรายการหรือรับประกันว่าไม่มีทุจริต
- แผนการและงบประมาณปีหน้าดีเพียงใด
- ผู้บริหารทำงานมีประสิทธิภาพหรือไม่
ตัวอย่าง: งบผ่าน แต่ความเสี่ยงสูง
ตัวอย่างสมมติ งบปีล่าสุดได้รับความเห็นแบบไม่มีเงื่อนไข ไม่มีตัวเลขในตารางที่ผิดมาตรฐาน แต่เมื่อคำนวณเพิ่มจะเห็นภาพต่างจากบรรทัดกำไร ตัวเลขเป็นล้านบาท
| รายการ | ตัวเลข | อ่านว่า |
|---|---|---|
| กำไรสุทธิ | 18.0 | บรรทัดที่ทุกคนดู |
| Operating Cash Flow | (6.0) | กำไร 1 บาท สวนทางกับเงินสดติดลบ 0.33 บาท |
| เงินสดที่ใช้ได้ | 12.0 | - |
| เงินจ่ายดำเนินงานต่อเดือน | 17.0 | เงินสดอยู่ได้ประมาณ 21 วัน |
| หนี้ถึงกำหนดภายใน 12 เดือน | 45.0 | เงินสดครอบคลุมเพียง 0.27 เท่า |
| สัดส่วนลูกหนี้จากลูกค้ารายใหญ่ที่สุด | 46% | เสี่ยงกระจุกตัว |
งบนี้อาจถูกต้องทุกข้อ ประเด็นหนี้ระยะสั้นอาจมีหมายเหตุประกอบงบแล้ว แต่ไม่มีใครในบริษัทหยิบขึ้นมาคำนวณและตัดสินใจ
เจ็ดเรื่องที่งบปีไม่ได้ตอบ
| คำถาม | ต้องดูจาก |
|---|---|
| อีก 13 สัปดาห์เงินพอหรือไม่ | Cash Forecast |
| ลูกหนี้รายใหญ่ยังดีอยู่หรือไม่ | Aging และพฤติกรรมการจ่ายล่าสุด |
| สินค้าที่มีอยู่ขายได้หรือไม่ | Aging สินค้าและการเคลื่อนไหว |
| Margin รายสินค้าหรือสาขาเป็นอย่างไร | รายงานบริหาร |
| Covenant จะชนเมื่อไร | Covenant Forecast |
| การควบคุมทำงานจริงหรือไม่ | Management Letter และการทดสอบภายใน |
| ความเสี่ยงสำคัญมีเจ้าของหรือไม่ | Risk Register |
อย่าอ่านเฉพาะหน้าความเห็นของผู้สอบบัญชี ให้อ่านหมายเหตุเรื่องรายการกับบุคคลที่เกี่ยวข้อง ภาระผูกพัน หนี้ที่ถึงกำหนด และ Subsequent Event รวมทั้งย่อหน้าเน้นเรื่องหรือหัวข้อความไม่แน่นอนที่มีสาระสำคัญเกี่ยวกับการดำเนินงานต่อเนื่อง ถ้ามี
คุยกับผู้สอบบัญชีให้ได้มากกว่าลายเซ็น
เจ้าของหลายคนรู้จักผู้สอบบัญชีเพียงจากค่าธรรมเนียมและวันส่งงบ ทั้งที่ผู้สอบบัญชีได้เห็นกระบวนการของบริษัทจากมุมที่คนในอาจมองข้าม การนัดคุยหลังงานตรวจจบควรถามเรื่องที่นอกเหนือจากตัวเลขในงบ เช่น บริเวณใดที่ใช้ดุลยพินิจสูง รายการใดเกือบถึงระดับสาระสำคัญ ประเด็นใดเกิดซ้ำจากปีก่อน และเอกสารส่วนไหนทำให้ตรวจยากที่สุด
ควรเข้าใจด้วยว่าสาระสำคัญของการสอบบัญชีถูกกำหนดเพื่อการพิจารณางบการเงินโดยรวม เรื่องที่เล็กสำหรับงบอาจไม่เล็กสำหรับเจ้าของ เช่น เงินรั่วเดือนละไม่มาก หรือสาขาหนึ่งที่ขาดทุนมานาน อาจไม่กระทบความเห็นของผู้สอบบัญชี แต่กระทบผลตอบแทนของกิจการโดยตรง งานเหล่านี้เป็นหน้าที่ของฝ่ายบริหาร ไม่ควรรอผู้สอบบัญชีชี้ให้เห็น
เมื่อต้องส่งงบให้ธนาคารหรือผู้ลงทุน ก็ควรเตรียมคำอธิบายควบคู่กัน ถ้ากำไรดีแต่เงินสดติดลบ ควรอธิบายว่าเกิดจากการสะสมสินค้าหรือการขยายงาน และมีแผนทำให้เงินกลับเมื่อใด ผู้อ่านที่มีประสบการณ์จะเห็นประเด็นนี้อยู่แล้ว การอธิบายก่อนแสดงว่าฝ่ายบริหารเข้าใจธุรกิจของตนเอง ส่วนการหวังว่าลายเซ็นผู้สอบบัญชีจะตอบคำถามแทนนั้นมักไม่ได้ผล
สิ่งที่ควรทำต่อ
- คำนวณ Operating Cash Flow เทียบกำไร Cash Days และ Coverage ของหนี้ระยะสั้นจากงบล่าสุด
- อ่านหมายเหตุประกอบงบเรื่องหนี้ ภาระผูกพัน และบุคคลที่เกี่ยวข้อง
- ขอ Management Letter และนัดคุยกับผู้สอบบัญชีโดยตรงปีละครั้ง
- ถามผู้สอบบัญชีว่าอะไรคือเรื่องที่กังวลที่สุดในปีนี้
- จัดทำรายงานมองไปข้างหน้าอย่างน้อย Cash Forecast และ Covenant Forecast
- ทำ Risk Register หนึ่งหน้า ระบุเจ้าของและตัวเลขเตือน